StrikeAhead

Haringhaai: de haai die met drijfhout speelt

Volgens de Engelse Wikipedia zijn er meldingen van haringhaaien die door zeewier rollen en voorwerpen achtervolgen of aanstoten — drijfhout en zelfs de ballondobbers van sportvissers. Wikipedia noemt dat voorzichtig schijnbaar spel. Dit artikel gaat over de haringhaai, *Lamna nasus* — Engels porbeagle, Spaans marrajo sardinero, Italiaans smeriglio, Frans requin-taupe commun (ook maraîche), Portugees tubarão-sardo, Duits Heringshai, Deens sildehaj, Zweeds håbrand of sillhaj, Noors håbrann, Fins sillihai, Russisch атлантическая сельдевая акула, Turks dik burun köpekbalığı (GBIF), Grieks Λάμνα (volgens Catalogue of Life ook Λάμια), Kroatisch atlantska psina, Sloveens atlantski morski pes (GBIF), Albanees tonil (GBIF), Japans ニシネズミザメ en Arabisch بربيجل (Wikidata). Hij is een roofvis van de koude zeeën, in de Middellandse Zee vandaag bijna verdwenen — en volgens de Engelse Wikipedia is het sinds 2011 verboden om in EU-wateren op hem te vissen. Hier lees je hoe je hem herkent en waarom hij, als hij toch eens bijt, terug in het water hoort.

Een naam vol raadsels

Beschreven werd hij door de Franse natuuronderzoeker Pierre Joseph Bonnaterre in 1788, als *Squalus nasus* — op basis van een beschrijving van Thomas Pennant uit 1769 (Engelse Wikipedia). *Nasus* is Latijn en betekent neus; volgens FishBase vanwege zijn matig lange, kegelvormige snuit. *Lamna* komt volgens FishBase van het Griekse lamia, een grote, vraatzuchtige haai. Waar het Engelse porbeagle vandaan komt, weet niemand precies: de Engelse Wikipedia noemt een samenstelling van porpoise (bruinvis) en beagle en een afleiding uit het Cornish — porth voor haven en bugel voor herder; de Oxford English Dictionary vindt voor de bruinvisverklaring geen bewijs. De naam haringhaai is makkelijker te verklaren: volgens de Duitse Wikipedia eet hij scholvissen zoals makreel, haring en kabeljauw — vandaar de naam, net als het Duitse Heringshai; ook in het Deens, Zweeds en Fins is hij naar de haring genoemd.

Waaraan je hem herkent

Zijn lichaam is volgens de Duitse Wikipedia spoelvormig, met een kegelvormige snuit, vijf lange kieuwspleten en een halvemaanvormige staartvin. Het betrouwbaarste kenmerk zit aan de eerste rugvin: de vrije achterste punt is wit of lichtgrijs (Engelse Wikipedia). Aan de staartwortel heeft hij twee paar kielen — een hoofdkiel en daaronder een kortere tweede —, en zijn tanden hebben drie punten: een middelste en twee kleine bijpunten ernaast. Juist deze twee kenmerken onderscheiden hem van de kortvinmakreelhaai (mako), die volgens de Engelse Wikipedia maar één kiel aan elke kant heeft en bij wiens tanden de bijpunten ontbreken. Van boven is de haringhaai grijs tot leigrijs, van onder wit; volwassen dieren op het zuidelijk halfrond zijn onder de kop vaak donker gekleurd (Engelse Wikipedia).

  • Grootte: gewoonlijk zo’n 2,5 m (Engelse Wikipedia), volgens FishBase 244 cm. Bevestigd zijn in de Noord-Atlantische Oceaan mannetjes tot 2,5 m en vrouwtjes tot 3,0 m; de vrouwtjes worden volgens FishBase groter.
  • Gewicht: meestal tot 135 kg; het zwaarste bekende dier woog 230 kg en werd volgens de Engelse Wikipedia in 1993 voor de kust van Caithness in Schotland gevangen.
  • Langzaam leven: in de Noord-Atlantische Oceaan worden mannetjes volgens de Engelse Wikipedia op 6 tot 11 jaar geslachtsrijp, vrouwtjes pas op 12 tot 18. FishBase schat zijn veerkracht als zeer laag in: een bestand heeft meer dan 14 jaar nodig om zich te verdubbelen.

Een warme haai in koud water

De haringhaai houdt zijn lichaamskern 8 tot 10 °C warmer dan het water om hem heen — onder de haaien wordt hij daarin volgens de Engelse Wikipedia alleen overtroffen door de zalmhaai. Een netwerk van bloedvaten achter de ogen verhoogt de temperatuur van hersenen en ogen met nog eens 3 tot 6 °C. Zo kan een roofvis jagen waar andere traag worden: FishBase noemt hem een vis van de koude breedtegraden en geeft –1 tot 23 °C op; volgens de Engelse Wikipedia houdt hij zich meestal op bij 8 tot 20 °C, in het noordwesten van de Atlantische Oceaan volgens de Duitse Wikipedia meestal bij 5 tot 10 °C.

Waar hij leeft

Volgens FishBase leeft hij in de open zee, trekt hij ver en komt hij voor van het oppervlak tot op 1.360 m diepte, maar meestal in de bovenste 300 m. Hij is de hele wereld rond thuis in de gematigde breedten van beide halfronden en ontbreekt in de equatoriale zeeën. Zijn belangrijkste gebied is volgens de Duitse Wikipedia de Noord-Atlantische Oceaan, van Macaronesië en de Bermuda’s tot Groenland en Noord-Noorwegen, inclusief de Noordzee en zelden de westelijke Oostzee; op het zuidelijk halfrond leeft hij onder meer voor de kust van Zuid-Australië, Nieuw-Zeeland en Zuid-Afrika. In de Middellandse Zee komt hij voor, in de Zwarte Zee niet. In de zomer trekt hij volgens de Duitse Wikipedia ondiep en dicht bij de kust, in de winter verder uit de kust en dieper; FishBase beschrijft een bestand in het noordwesten van de Atlantische Oceaan dat heen en weer trekt tussen Newfoundland en Massachusetts. In de noordelijke Stille Oceaan ontbreekt hij — daar neemt volgens de Engelse Wikipedia de zalmhaai zijn rol over.

Wat hij eet

Volgens FishBase eet hij kleine en middelgrote scholvissen uit het open water, andere haaien, pijlinktvissen en bodemvissen zoals kabeljauw, heek, schelvis en lom. De Engelse Wikipedia noemt hem een opportunistische jager die vooral beenvissen en koppotigen neemt, met name pijlinktvissen; volgens de Duitse Wikipedia jaagt hij zowel in het vrije water als bij de bodem. FishBase plaatst hem op trofisch niveau 4,6 — hoog in de voedselketen.

Spel — of nieuwsgierigheid?

Volgens de Engelse Wikipedia leeft hij alleen of in groepen, en hij vertoont gedrag dat zelden bij vissen wordt beschreven: hij rolt door wier, jaagt op drijfhout en stoot tegen dobbers. Voor mensen is hij nauwelijks gevaarlijk. FishBase beschouwt hem vanwege zijn grootte als potentieel gevaarlijk, maar schrijft dat hij zelden of nooit betrokken was bij aanvallen op mensen of boten; het International Shark Attack File telde volgens de Engelse Wikipedia tot 2009 drie beten, waarvan één uitgelokt, geen dodelijke, en twee op boten.

Kannibalen vóór de geboorte

De haringhaai brengt levende jongen ter wereld, zonder placenta. Zodra de dooierzak op is, eten de embryo’s volgens FishBase de onbevruchte eitjes van hun moeder; volgens de Duitse Wikipedia zijn hun tanden daarvoor al vroeg functioneel. Een worp telt volgens FishBase 1 tot 5 jongen, meestal vier, elk 60 tot 80 cm lang; de draagtijd duurt 8 tot 9 maanden. De paring valt in de nazomer, en FishBase beschrijft die als paarvorming met een omhelzing. De jongen worden volgens de Engelse Wikipedia in de Noord-Atlantische Oceaan vooral in april en mei geboren, op het zuidelijk halfrond in juni en juli — meestal elk jaar.

Waarom hij terug in het water hoort

Wereldwijd staat hij bij de IUCN te boek als kwetsbaar (Vulnerable; volgens FishBase beoordeeld op 6 november 2018). Regionaal is het erger: in het noordwesten van de Atlantische Oceaan geldt hij als bedreigd, in het noordoosten van de Atlantische Oceaan en in de Middellandse Zee als ernstig bedreigd (Duitse en Engelse Wikipedia). Voor de Middellandse Zee noemt de Engelse Wikipedia een afname van meer dan 99,99% sinds het midden van de 20e eeuw. Sinds maart 2013 staat hij op Bijlage II van het soortenbeschermingsverdrag CITES, van kracht sinds 14 september 2014 (Duitse Wikipedia); FishBase vermeldt hem bovendien op Bijlage II van het Verdrag van Bonn (CMS). In de EU is het volgens de Engelse Wikipedia sinds 2011 verboden op hem te vissen, het vangstquotum staat op nul; Noorwegen beschermt hem sinds 2012. In Ierland, het Verenigd Koninkrijk en de VS waarderen sportvissers hem als sportvis. Welke regels vandaag bij jouw water gelden, controleer je zelf vóór je uitvaart — bij de havenmeester, bij de visserijautoriteit, bij je guide of skipper. Haakt er een haringhaai, maak hem dan zo voorzichtig mogelijk in het water los.

Vijf tegenstrijdigheden, gewoon laten staan

  • Hoe lang wordt hij? FishBase: hooguit 350 cm. De Engelse Wikipedia: een onbevestigde opgave van 3,7 m, mogelijk een verwarring met andere makreelhaaien; bevestigd is 3,0 m. De Duitse Wikipedia: meer dan 3 m.
  • Hoe diep gaat hij? FishBase en de Engelse Wikipedia: tot 1.360 m. De Duitse Wikipedia: meer dan 700 m.
  • Hoe oud wordt hij? FishBase: tot 65 jaar (een schatting van het zuidelijk halfrond), in de Noord-Atlantische Oceaan minstens 26. De Engelse Wikipedia: 30 tot 40 jaar in de Atlantische Oceaan, misschien 65 in de zuidelijke Stille Oceaan; het oudste geregistreerde dier was 26. De Duitse Wikipedia: meer dan 30 jaar.
  • Hoe koud mag het zijn? FishBase: –1 tot 23 °C. De Engelse Wikipedia: 1 tot 23 °C, meestal 8 tot 20 °C. De Duitse Wikipedia: in het noordwesten van de Atlantische Oceaan meestal 5 tot 10 °C.
  • Wanneer is hij volwassen? De Engelse Wikipedia telt jaren: mannetjes 6 tot 11, vrouwtjes 12 tot 18. De Duitse meet lengte: in het noordwesten van de Atlantische Oceaan vrouwtjes bij 200 tot 250 cm, mannetjes bij 150 tot 200 cm. FishBase noemt gemiddeld 186,5 cm (170 tot 219 cm).

Drie namen die naar de verkeerde vis leiden

  • “Heringshai”, “sildehaj”, “haringhaai”, “smeriglio”. Deze namen horen bij de haringhaai — maar GBIF voert sildehaj en haringhaai ook voor de kortvinmakreelhaai, en volgens de Italiaanse Wikipedia wordt de mako in de handel als smeriglio verkocht, hoewel de naam eigenlijk bij de haringhaai hoort. Wie een haai op deze namen determineert, kijkt naar de kielen en de tanden.
  • “Blue shark”, “blue dog”, “tintorera”. GBIF vermeldt deze namen ook voor de haringhaai — maar verder bedoelen ze de blauwe haai, *Prionace glauca*, waaraan deze serie een eigen groep wijdt. In Spanje is tintorera de naam van de blauwe haai.
  • “Salmon shark”. Ook deze naam staat in GBIF voor de haringhaai, maar de zalmhaai is een aparte soort, *Lamna ditropis*: zijn naaste verwant, die volgens de Engelse Wikipedia in de noordelijke Stille Oceaan leeft — daar waar de haringhaai ontbreekt.

Blijft de vraag waarmee elk artikel in deze serie begint: wanneer. Leefgebied, prooi en gewoonten staan hierboven, en die liggen vast. Wat elke dag verandert, is al het andere — licht, wind, stroming, watertemperatuur —, en precies daar wordt beslist of een dag op zee de moeite waard is. Dat rekent StrikeAhead uit: het neemt de omstandigheden bij jouw water en vertelt je wanneer de tocht de moeite loont. En omdat je een onbekend gebied, zijn randen en zijn regels niet vanaf de eerste dag kent, vertelt StrikeAhead Pathfinder je met wie je uitvaart: geselecteerde guides en skippers, vóór de vermelding persoonlijk gecontroleerd — vergunning en verzekering —, met geverifieerde vangsten in plaats van reclamefoto’s, zonder betaalde ranking en voor jou als sportvisser zonder bemiddelingskosten. De app zegt wanneer, Pathfinder met wie.